Varona dorretxea

XV. mendean eraiki zen (Aro Modernoa). Varona familiaren eraikin nagusia eta jaioterria da, XVI. mendeko gertaera erabakigarri batzuetan nabarmendu zirenak, eta horrela pribilegio garrantzitsuak lortu zituzten haranean eta baita Gaztelan ere. Bereziki aipagarria da Karlistadetan izan zuten papera. Varona familiako hainbat kidek Fiskal gisa jardun zuten, eta Pedro Varona Arabako Diputatu Nagusia izan zen 1855 eta 1858 artean. 

Deituriko Varona Dorrea dorre batek eta jauregi batek osatzen duten multzoa da, almenadun barbakanak defendatua eta zulatu-lubaki batek inguratua. Gotorleku hau da Araban lubakia mantentzen duen bakarra, nahiz eta iparraldeko eta ekialdeko zatietan partzialki galdu den. Bai jauregiko hormek bai barbakanak gezi-zuloak eta gezi-zuloak dituzte defentsa hobetzeko. 

Dorreak oinplano karratua du, alde bakoitzean 10 metro inguru, eta beheko solairua eta hiru goiko solairu ditu. Teilatu isurkari batek estalita dago eta almenek errematatuta. Bi matakan defentsa eta leiho gutxi ditu, aipagarrienak hegoaldeko fatxadan bi gezi-leiho zorrotz bikidunak direlarik. 

Jauregia oinplano laukizuzena da, beheko solairua eta bi goiko solairurekin. Erdiko patio bat dauka, klaustro baten antzekoa, dorrearen iparraldeko eta mendebaldeko fatxadak inguratzen dituena. 

Konplexurako sarrera nagusia jauregiaren hegoaldean dago, dorrearen ondoan. Arku zorrotz batek errematatzen du eta matakan batek eta lubakiaren gaineko zubi altxagarri batek defendatzen dute. Mendebaldeko fatxadan, beste sarrera bat dago, lubakiaren gaineko zubi batekin ere bai. Ekialdeko aldean, ate txikiago bat dago, ziurrenik biltegirako sarrera gisa balio zuena.

 Eraikuntza harlanduzkoa da, harlanduzko blokeak leiho eta ateen markoetarako eta egitura aldetik puntu sentikorretan erabilita, hala nola izkinetan eta dorrearen dorreen euskarrietan. 

Eraikina harlanduz eraikita dago, harlanduzko blokeak erabiliz leiho eta ate markoetarako eta egitura-puntu garrantzitsuetan, hala nola izkinetan eta dorrearen dorreen euskarrietan. 

1949ko apirilaren 22ko Dekretuaren adierazpen orokorrak (125. zk.ko Estatuko Aldizkari Ofiziala, 1949ko maiatzaren 5ekoa) Espainiako gazteluak estatuaren babespean jartzen ditu. 16/1985 Legeak, ekainaren 25ekoak, Espainiako Ondare Historikoarenak (155. zk.ko Estatuko Aldizkari Ofiziala, 1985eko ekainaren 29koak) ondare historikoa babesteko esparru orokorra ezartzen du.