Artomaña errota

Artómaña herrixka txikiaren ekialdeko kanpoaldean, Bilbao-Castejón trenbidearen ondoan, errota hau dago, eta haren existentzia gutxienez XIX. mendearen hasierakoa da, nahiz eta litekeena den egitura desberdin baten pean eraiki izana. 

PRESA, ERROTA-ETXEA. Kanpoko zementuzko akabera duen presa txiki eta zuzen batek, errekastoaren oinaldearekiko angeluan kokatua, Artómaña errekaren emaria hodi moderno batera (2001) atxikitzen eta bideratzen du. Ura ubide zaharra ordezkatzen du eta errota-urmael luzanga batera eramaten du. Errota-urmael hau, hain zuzen ere, ubidearen azken zatia da, harlanduz zabaldua eta arretaz eraikia, ibilgu erregularrekin, errotari atxikia. 

ERAIKINA, MAKINERIA. Eraikinak oinplano angeluzuzena du, teila azpian dauden egurrezko habez osatutako teilatu isuri bakarrekoa. Harlanduz eraikia dago, izkinako zutoinekin eta leiho eta ateen markoekin harlandu finez. Hiru leiho txiki daude hormetan zehar banatuta, atzealdean izan ezik (errota-urmael). Ipar-mendebaldeko izkina belztuta agertzen da sutondo baten presentziagatik. Sarbidea plataforma irten baten bidez egiten da, atari txiki batek estalita. Errota-gelaren barruan, errota-harri multzo bi daude errotak eta errota-kanalak partekatzen duten hormari lotuta dagoen egurrezko marko batean. Horma hau barrutik mailakatuta dago beheko zatiaren lodiera handitzeko, non errota-kanalean gordetako uraren presio handiena jasaten duen. Partzialki desmuntatutako garabi batek, egurrezko kutxa batek eta zubi gaineko tolba batek osatzen dute kontserbatutako ekipamendua. 

ERROTA-ETXEA. Makineria bi burdinazko gurpil hidraulikok mugitzen zuten, eta biraketa-mugimendua bi egurrezko ardatz zirkularren bidez transmititzen zuten, errota-etxea osatzen duen harlanduzko ganbera angeluzuzenaren erdian, ganga-teilatu baxuarekin. Burdina forjatuzko upel piramidal moztu batek koroatzen du barneko upel-ganga. Ura adreiluzko arku batetik ateratzen da. XX. mendean, kooperatiba-errota esku publikoetara igaro zen erabat, Administrazio Batzordearen jabetzakoa, eta honek 1909ko martxoan basogintza-baliabideak eskatu zizkion Foru Aldundiari, diru-sarrerak errota-harri eta gurpil hidrauliko berri bat "herriko irin-errotan" instalatzeko erabiltzeko. Bi errota-harri bikote deskribatzen dira: "errota-harri berriak, gurpil hidraulikoa eta bestelako ekipamendua instalatu behar zirela auzo osoak kontsumitzeko garia ehotzeko, baita artoa eta babarrunak ehotzeko beste errota-harriak konpondu ere".